1- GPS Navigasyon Teknolojisiyle Görmeyene yol tarifi

2- Kent Ortamlarında Körler İçin Yön Bulma Sistemleri

KÖRLERİN BAĞIMSIZ HAREKETİNDE DEVRİM  

Elinizdeki cep telefonuyla o an nerede bulunduğunuzu sadece bir iki metre yanılmayla anlayabildiğinizi düşünün. Ya da gitmek istediğiniz bir yere sizi telefonunuzun adım adım götürdüğünü, nerede sağa dönmeniz, nerede düz gideceğinizi size tek tek anlattığını hayal edin. Acaba sinemanın, restoranın  önüne geldim mi diye kimseye soru sormak zorunda kalmadığınızı tasavvur edin. Hem de Türkiye’nin her yerinde… İşte tüm sayılanlar gerçeğe dönüşmüş bulunuyor.

Dünyaca ünlü GPS yazılım şirketi wayfinder ve hepimizin yakından tanıdığı cep telefonu ekran okuyucusu Mobile Speak ve  TALKS  işbirliği yaparak körler için yeni bir yazılım geliştirdi. Türkiye haritası olarak da konusunda ünlü GPS harita yapımcısı  ile işbirliği gerçekleştirildi.

Bu yeni yazılımın adı  Wayfinder Access’tir. Bu yazılım genelde kullanılan Wayfinder yazılımının tüm özelliklerini telefon konuşma programıyla  tamamen uyumlu ve erişilebilir hale getiriyor. Böylelikle cep telefonunuzda kurulu Mobile Speak ya da Talks ve Wayfinder Access yardımıyla o an tam olarak nerede olduğunuzu, etrafınızda neler olduğunu, metre hesabıyla uzaklıklarını, koordinatlarını, yaya ya da araca göre seçilen uygun güzergahı anlamak mümkündür. Ayrıca bu yazılım yardımıyla, sık gidilen yerlerin kaydedilerek bir nevi kendi güzergahların oluşturulması da mümkündür. Bulunulan yerin anında yerinde kaydedilmesi yoluyla o noktaya tekrar gelinmesi de önemli kolaylıklardan sayılır. Yazılımı geliştirenlerle birlikte Federasyonumuzdan bazı uzmanlar bu sistemin Türkiye koşullarında kullanılırlığını test ederek eksikliklerinin giderilmesi konusunda danışmanlık hizmeti vermişlerdir.

Programın en önemli özellikleri arasında  “Neredeyim” , “Etrafımda neler var”  ve “Nasıl ulaşabilirim?” olması sayılabilir.  Ayrıca gidilmek istenen yer adres olarak biliniyorsa sokak adresi yazılarak ya da kategoriler arasından seçilerek istenen yerin güzergahı elde edilebilir.

Bu özellikler sayesinde görmeyen bir kimse  ulaşımda çok daha bağımsız hale gelerek istediği yerlere ulaşımı kolaylaşmaktadır. Ayrıca tercih ettiğiniz bir hedefe yaklaştığınızda ya da oradan uzaklaştığınızda programın sizi sesli olarak uyarma özelliği de bulunmaktadır. 

NEDEN CEP TELEFONU?

Bugün görmeyenler de tıpkı görenler gibi cep telefonunun sağladığı hemen hemen bütün imkanlardan yararlanmaktadır. Hatta denebilir ki, görmeyenler hareket sınırlılığı yüzünden diğer insanlara göre işlerinde ve sosyal ilişkilerinde görenlere göre  telefondan daha çok yararlanmaktadır.

Herkes gibi radyo ve müzik dinlemek, telefon sesli olduğu için text olarak yüklenen kitapları sesle dinlemek, hesap yapmak, SMS ya da e-mail  yazmak ve okumak, rehberi, ajandayı, notları  düzenlemek ve kullanmak, internete bağlanmak, kamera özelliğinden renkleri tanıma konusunda yararlanmak, teyp gibi ses kaydı yapmak  gibi çok yönlü ihtiyaçlarını karşılamaktadırlar. Kısacası cep telefonunu sırf haberleşme cihazı olarak kullanmanın ötesinde pek çok kimsenin  başka şekillerde çözdüğü yukarıda değindiğimiz hususlarda etkili şekilde kullanabilmektedirler. Tek bir cihaz bütün bu işlevleri yerine getirmektedir. Taşıyacağı sadece seslendirilmiş bir telefon olacaktır. Bu özelliklere haiz bir telefon bile görmeyenlerin hayatında önemli bir değişiklik anlamına gelmektedir. Bir de bu cihazın yollarını bulma ve tarif etme amacıyla kullanıldığını düşünün. Sağlayacağı yararların maddi karşılığı olmasa gerektir.

KENT ORTAMLARINDA KÖRLER İÇİN YÖN BULMA SİSTEMLERİ

Sistem şu şekilde çalışmaktadır: Körlere bir kumanda cihazı verilmektedir. Bu cihazın elde taşınan ya da belli bir baston türünün el tutulan yerine yerleştirilen iki modeli vardır. Elde tutulan model, avuç içinden daha küçük, üzerinde altı tuş bulunan bir hesap makinesine benzerken, bastona takılan cinsinde diğer modeldeki altı tuşun işlevini yapabilen üç tuş bulunmaktadır. Altı tuşlu modelde, tuşlar iki sıra halinde dizilmiş; sol sırada bir, üç, beş numaralı tuşlar bulunurken sağ sırada iki, dört altı şeklinde sıralanmıştır. Hangisinin bir numaralı tuş olduğunu göstermek için yan yana duran bir ve iki numaralı tuşların arasına hafif bir yükselti konmuştur. Bastona takılan üç tuşlu kumandadan diğer modelde olduğu gibi işlemleri yapabilmek için tuşları farklı şekillerde kullanmak gerekmektedir.

Kentin çeşitli yerlerine ses çıkaran cihazlar yerleştirilmekte, bir kör bir yerden bir yere giderken elindeki kumanda aygıtının tuşlarını kullanarak belirli yerlerde ses çıkarmak üzere yerleştirilmiş bu cihazların ses çıkarmasını sağlamaktadır. Ses çıkaran cihazlar daha çok kamuya açık binaların girişlerinde, dükkanlarda, alt geçitlerde, sağlık kuruluşlarında, metro istasyonları gibi yerlerde bulunmaktadır. Ses çıkaran cihazlar genellikle yükseğe monte edildiklerinden kimseyi rahatsız etmezler ve herhangi bir kimsenin bu cihazlara zarar vermesi bu şekilde önlenmiş de olur.

Kumandadaki bir numarala düğmeye basıldığında körün yakın çevresinde varsa böyle bir ses çıkaran bir cihaz, hemen sinyal vermeye başlar. Durumun özelliğine göre ses çıkaran cihaz bir çeşit ses verebileceği gibi birkaç farklı ses verebilen ve hatta ardından sözlü açıklama yapan cihazlar da yerine göre bulunmaktadır.

İki numaralı tuşa basıldığında kör kişinin daha ayrıntılı bilgiye ihtiyaç duyduğu anlaşılır ve ses çıkaran karşısındaki cihaz sözlü olarak ayrıntılı tanıtıcı bilgi verir.

Üç numaralı tuşa basıldığında, yaklaşmakta olan toplu taşım aracı ve aracının hat numarası veya başka tanıtıcı bilgi ve aracın gitmekte olduğu yere ilişkin bilgiler alınır.

Dört numaralı tuşa basıldığında, bir kör yolcunun araca binmek istediği belirtilmiş olur. Şoför bu durumu panodaki bilgiden alır.

Beş numaralı tuşa basıldığında, normal olarak sessiz durumda bulunan trafik lambaları geçmek isteyen köre sesli olarak sinyal vermeye başlar.

Altı numaralı tuş, ileride başka amaçlarla kullanılabilmek üzere şimdilik boş tutulmaktadır. Bu tuşun özellikle toplu taşım araçlarından inmek isteyen körün, basılacak düğmenin yerini aramak yerine bu düğmeye basarak kapının açılmasını sağlamak amacıyla kullanması düşünülmektedir. Çek Cumhuriyeti’nde sefere yeni konan banliyö trenlerinde şimdiden bu uygulamaya başlanmış bulunmaktadır. Söylendiğine göre halen Çek Cumhuriyeti’nin 8 kentinde yaklaşık 3500 toplu taşım aracına bu ses çıkaran sistem yerleştirilmiş bulunmaktadır.

Geçtiğimiz aylarda bir grup görmeyen Prag’a üç günlük bir gezi yaparak sistemi çeşitli ortamlarda ayrıntılı olarak deneme olanağı bulmuştur. Bu durumları ve alınan sonuçları kısaca gözden geçirmekte yarar bulunmaktadır.

1.  Otobüste: Birden fazla hattın durak olarak kullandığı otobüs durağında beklerken, yaklaşmakta olan bir otobüs sesi duyulduğunda kumandadaki üç numaralı tuşa basıldığında otobüs ön lambanın arkasına yerleştirilmiş bir hoparlörden, kaç numaralı otobüs olduğunu ve nereye gitmekte olduğu bekleyenlere yüksek sesle söyler. Eğer otobüs sizin otobüsünüzse, bindiğinizde duraklara yaklaşıldıkça sesli anons yapılır. Prag’daki tramvay ve otobüslerde gelinmiş olan durak ve bir sonraki durak anons edilmektedir. Ancak yukarıda sözü edilen yeni sefere konmuş banliyö vagonlarında, anonsu yapılmış durağı unutmuşsanız kumandadaki bir tuşuna basarak bu anonsu tekrarlatabilirsiniz. Bazı otobüs son duraklarında da bulunan aygıtlar, yine kumanda aracılığıyla körlere sesli bilgiler vermektedir.

2.     Metro istasyonlarında ve metro içinde: Genellikle gürültülü ve karmaşık olan metro istasyonlarında bir körün hareket etmesi zordur. Bunu kolaylaştırabilmek için merdivenlere, aşağı ve yukarı doğru hareket eden yürüyen merdivenlere, asansörlere ses çıkaran cihazlar yerleştirilmiştir. Kumandadaki bir numaralı tuşa basarak cihazdan gelen sesin yönüne göre hareket edilir. Kullanılan bir metro istasyonunda sağdaki yürüyen merdiven aşağıya doğru, ortadaki ve soldakiler yukarı doğru hareket etmektedir. Seslendirme cihazı bu yürüyen merdivenleri idare eden bilgisayara bağlanmıştır ve hangi yöne giden yürüyen merdivenin nerede bulunduğu ve herhangi bir değişiklik varsa bu sesli olarak kumandaki gerekli düğmeye basılarak duyulabilmektedir. Ses çıkaran cihaz, yön bulmayı kolaylaştırabilmek için bu yürüyen merdivenlerin tam ortasına yerleştirilmiştir. Bazı metro istasyonlarında, metronun yanaştığı platform üzerinde boydan boya kenardan 3 metre uzaklıkta ayak ya da bastonla hissedilebilen kabartılmış çizgiler konulmuştur. Benzer çizgiler kimi merdivenlerin bittiği noktada merdivenleri ayırmak için kullanılmıştır. Hatta platform üzerinde bu şekilde birbirini kesen kabartılmış çizgiler bile vardır. Kapılar açıldığında, platformla tren girişi arasında bir yükseklik farkı bulunmuyor. Tren istasyondan ayrılır ayrılmaz bir sonraki istasyonun adı anons edilmekte ve bu anons tren istasyona vardıktan sonra tekrarlanmaktadır. Bu bilgiler aynı zamanda görsel olarak kapının üstündeki bir ekranda yer almaktadır. Metrodan inildikten sonra yine kumandadaki düğmeler kullanılarak çeşitli yönlerden merdivenlerin, asansörlerin yerleri saptanabilir ve bunlar hakkında açıklamalar dinlenebilir. Ses çıkaran cihazlar kullanılış amaçlarına uygun olarak kesik kesik yalnızca ses sinyali verebileceği gibi az ya da çok kapsamlı mesajlar da verebilecek şekilde düzenlenmiştir.

3.     Tramvayda: Öncelikle tramvay durağının yerine bulabilmek için yakınlara geldiğini düşünen bir kör, kumandadaki bir tuşuna basarak durağa yerleştirilmiş olarak cihazdan uzaklara kadar duyulabilecek bir sinyal sesi alır. Durağa geldikten sonra yaklaşan tramvayın numarasını ve gideceği yeri üç tuşuna basarak tramvaydan öğrenir. Tramvaya bindikten sonra içerde duraklar anons edilmektedir.

4.     Trafik ışıkları: Prag’daki trafik lambalarında aralıklarla “Tık tık” sesi veren sesli sinyaller kullanılmaktadır. Yayalara yeşil yandığında bu tıklamalar, artmakta böylece yayalar geçebilmektedir. Çeşitli ülkelerde ve şehirlerde trafik ışıklarının körlere uyarlanmasında farklı yöntemler kullanılmaktadır. İstanbul’daki Mecidiyeköy Likör fabrikası trafik ışıklarında olduğu gibi yeşil yandığında yüksek kesik kesik bir ses ve sinyal veya sistemler Londra gibi şehirlerde de kullanılmıştır. Bu sinyalin çevreyi rahatsız ettiği düşünülerek başta Almanya gibi ülkelerde bu kez yeşil yandığında bunu titreşimle ileten bir seri trafik sinyalizasyon aygıtı yerleştirilmiştir. Ancak geçtiğimiz yıllarda yine başta Almanya olmak üzere başka bazı ülkeler, daha karmaşık bir sinyalizasyon sistemini uygulamaya koymuşlardır. Öncelikle trafik lambasının yaklaşan bir kör tarafından yerinin tam saptanması için sinyal aygıtından düzenli aralıklarla “tak tak” şeklinde bir ses duyulmaktadır. Bu ses, kentin gürültüsünde boğulmasın diye çevredeki sesler arttığında kendiliğinden bunu algılayarak artmakta, gece ya da sessiz olunan zamanlarda yine çevreye uyumlu olarak azalmaktadır. Lambaya basan kör, karşıya geçmek istediğini belirtmekte yeşil yandığında yanında bulunduğu lamba direğinden ve tam karşıdaki direkten kesik kesik hafif uyarıcı bir ses almaktadır. Böylece karşıya rahatlıkla geçebilmektedir.

Bütün bu gelişmelere karşın, trafik lambalarının körlere uygun hale getirilmesi tartışması, henüz dünyada sona ermiş değildir. Başta Amerika’da bazı kesimler sinyalizasyon uygulamasının körlerin güvenle karşıdan karşıya geçişini sağlamakta yetersiz kaldığı, hatta tehlikeli sonuçlara yol açabilme potansiyeli bulunduğunu ileri sürülmektedir. Özellikle trafik kurallarına harfiyen uyma alışkanlığı geliştirememiş olduğu bilinen ülkemizde böyle bir sinyalizasyon uygulamasının körleri yüzde yüz trafik kazalarından koruyacağı hayli kuşkuludur. Örneğin Mecidiyeköy Likör Fabrikası trafik ışıklarında sesli sinyale güvenerek birkaç şeritten oluşan yolu geçmeye kalkan körler, çevredeki gürültünün çok fazla olması nedeniyle yeşil ışıkta durma kuralını ihlal edebilecek taşıtların sesinin duyulabilmesi olanaksız hale gelmektedir. Bu nedenle yalnızca sesli sinyalle güvenerek birkaç şeritten oluşan yolu geçme cesareti gösteren körlerin başına her an bir kaza gelme olasılığı kanımızca yüksektir. Bu sesli sinyalin oradan derhal kaldırılması gerekmektedir.

5.     Havaalanı: Prag’daki sesli sinyalizasyon sisteminin şu anda en ayrıntılı uygulandığı yerlerden birisi olarak havaalanının olduğu söylenebilir. Ne var ki diğer yerler de körlerin ihtiyaçları düşünülerek ayrıntılı şekilde bu sisteme entegre edilebilir.

Havaalanın girişinde alt alta üç tuşun bulunduğu bir pano bulunuyor. Bu düğmelerin önünde dokunularak anlaşılan tuşların ne olduğunu belirten harfler yerleştirilmiş. Bu harfler “e” yani havalanın dışındaki hizmetlerle ilgili bilgilerin alınabileceği tuş, “i” harfi havaalanın içinde neler bulunduğuna ilişkin bilgilerin alınabileceği tuşun önünde “s” harfi ise hizmet tuşu olarak kullanılıyor. Bu panelin yerini bir körün bulması oldukça kolay çünkü elindeki kumandanın bir tuşuna bastığında panelin yanına yerleştirilmiş olan seslendirme aygıtı, panelin yerini köre belirtiyor. Panelin üzerindeki e harfine bastığınızda, panel size havaalanın dışındaki bir takım hizmetler hakkında bilgiler veriyor. Örneğin havaalanı terminaline nasıl girilebileceği, caddenin karşısına geçmekte kullanılacak zemindeki kabartılı işaretlerin başlangıcının nasıl bulunacağını, şehre giden otobüslerin kalkış durağının nerede olduğunu ve uçuşlarla ilgili bilgi verecek diğer sesli aygıtın yerinin nerede olduğunu belirten açıklamalar yapıyor.

Havaalanının içindeki bilgileri içeren “i” tuşuna bastığınızda, uçağı biniş salonuna girişi nasıl bulacağınızı öğreniyorsunuz. Aynı zamanda size, kumandadaki 5 tuşuna bastığınızda ana danışma masasının yanındaki seslendirme cihazını harekete geçirebileceğiniz bilgisi verilmektedir. Ayrıca yine bilgiler arasında kumandanızdaki bir tuşuna bastığınızda duyacağınız sesin sizi duvara yönlendireceğini, böylece duvarı izleyerek sağ tarafa doğru giden bir koridoru ve orada tuvaletleri ve devam ettiğinizde kafeteryaya ulaşacağınızı anlatılmaktadır.

Paneldeki “s” tuşuna bastığınızda bir havaalanını görevlisi yardımınıza gelmektedir. Prag’daki havaalanını düşünürken sistemin örneğin Ankara ve İstanbul gibi büyük şehirlerin, şehirlerarası otobüs terminallerinde körler için ne kadar yararlı olabileceğini düşündüm. Böylece iyi düşünülen ve iyi planlanan bu sistemle önceleri önemli yer ve binaların seslendirilmesi daha sonra kentin diğer ortamlarının “konuşur” hale getirilmesi mümkündür.

Prag’da otobüsle daha havaalanına yaklaşırken yolculara, anons sisteminden havaalanı terminalinin nasıl bulunacağına, seslendirme aygıtlarının ne şekilde harekete geçirileceğine yukarıda anlatılan terminalin dışındaki panelin nasıl kullanılacağına ilişkin bilgiler İngilizce ve Çek dilinde verilmektedir.

1994 yılında kabul edilen bir yasayla Çek Cumhuriyeti’ndeki bütün binalarda sesli sinyalizasyon ve bilgilendirme sisteminin yerleştirilmesi zorunlu tutulmuş. Aynı zamanda zemine kabartılmış şeritler konulması ve bu şekilde görmeyenlerin yollarını bulabilmesi için de düzenlemeler yapılmış. Ayrıca yasada, az görenler için özellikle fark edilebilir karşıt renklerin kullanılması zorunluluğu getirilmiş.

Çek Cumhuriyeti’nde uygulanmakta olan sesli sinyalizasyon sistemi, Avrupa Körler Birliği Bağımsız hareket ve rehber köpekler komisyonu üyelerinden bazıları tarafından incelenerek çeşitli ülkelerde uygulanmakta olan benzer sistemler karşısında daha etkili bir yöntem olduğunu saptamışlar ve Avrupa’nın diğer ülkelerinde de uygulanarak bir standardizasyona gidilmesini önermişlerdir. Ülkelerdeki körler kuruluşları hükümetlerle ve belediyelerle ilişkiye geçerek bu yöntemin kent ve hatta kasabalarda uygulanmasını sağlamaya yönelik kampanyalar düzenlemelidirler. Bulunduğunuz yöredeki belediye yetkilileriyle görüşerek daha ayrıntılı bilgi için makalenin yazarıyla ilişki kurmalarını sağlamanız halinde daha geniş bilgi edinmek mümkün olacaktır.